Rachcin.jpg

RACHCIN TO MIEJSCOWOŚĆ POŁOŻONA W GMINIE BOBROWNIKI, POWIAT LIPNOWSKI, WOJEWÓDZTWO KUJAWSKO - POMORSKIE, 10 km od centrum Włocławka; przypisana przez Zespół Badań Metropolitalnych UAM w Poznaniu -wraz z całą Gminą Bobrowniki - do Miejskiego Obszaru Funkcjonalnego Włocławka.

Wieś Rachcin to stara osada będąca na początku XIII w. własnością komesa Boguszy. Najstarszym znanym dokumentem potwierdzającym istnienie wsi jest bulla papieża Innocentego IV z 22 czerwca 1244 r. wymieniająca Rachcin wśród włości klasztoru cystersów w Szpetalu (zob. Nowacki J., Opactwo św. Gotarda w Szpetalu pod Włocławkiem Zakonu Cysterskiego (ok. 1228 - 1285 - 1358), Gniezno 1934, s. 66,91,92,98,122,129; Szacherska S.M., Opactwo cysterskie w Szpetalu a misja pruska, Polska Akademia Nauk, Instytut Historii, s. 56 - 117). Wydanie tego dokumentu można uznać za symboliczne urodziny wsi Rachcin znanej na przestrzeni dziejów jako Raccino, Rachczyno a dziś RACHCIN - najstarsza miejscowość w Gminie Bobrowniki (w XIII w. znane są jeszcze Rybitwy; Bobrowniki są wzmiankowane w 1321 r.).

WKKR PTTK Cyklista Wloclawek DOM Uciekiniera w Rachcinie.jpg

W 2 poł. XIX w. na terenie wsi Rachcin uciekinierzy polityczni z Wielkopolski założyli zagrody na nowych siedliskach. Spośród tych zabudowań do czasów obecnych zachował się tylko jeden drewniany dom z 1865 r. - DOM UCIEKINIERA (zob. Kraszewska E., Rachcin - Zabytkowa chałupa nr 9, Biuletyn Przewodnicki ZW PTTK Włocławek, nr 37: 1986, 15-16). Fot. WKKR PTTK Cyklista Włocławek.

Krajobraz wsi Rachcin.jpg

Oprócz odrodzonej OSP wieś Rachcin kojarzona jest z uchronienia przed likwidacją małej Szkoły Podstawowej, którą przejęło i prowadzi od 1 września 2008 r. Stowarzyszenie Rozwoju Sołectwa Rachcin. Jedną z aktywniejszych osób w tej organizacji jest jej Prezes Władysław Kraziński, którego pradziadek, również Władysław Kraziński (jeden z założycieli OSP Rachcin), w 1926 r. zbudował i przeznaczył na Szkołę budynek w Zagrodzie Domu Uciekiniera. Można powiedzieć, że w tym przypadku nomen omen historia zatoczyła koło.

Dziś Rachcin obejmuje powierzchnię 15 km2, z czego ponad 11 km2 stanowią lasy. Na gruntach między Szkołą Podstawową a przystankiem PKS (odcinek drogi asfaltowej Rachcin-Cyprianka zwany "Olenderką") znajdują się pokłady rudy darniowej, gdzie są skrawki gleby klasy IVa i IVb. Pozostałe ziemie to grunty klasy V i VI, które zdecydowanie przeważają w tej leśnej okolicy.

W odległości 2,5 km od starego kręgu zabudowy, na gruntach wsi Rachcin przy szosie do Chełmicy (Cyprianki) zachowały się dwa schrony wchodzące w skład systemu umocnień zbudowanych przez fanatycznych hitlerowców zamierzających uniemożliwić Armii Czerownej i Wojsku Polskiemu wejście do Włocławka. Wszystkie drogi wybiegające z Rachcina do Cyprianki i Chełmicy, Fabianek, Nowego Witoszyna i Włocławka znajdowały się w zasięgu potencjalnych niemieckich snajperów, ponieważ hitlerowcy wznosili schrony w Witoszynie i Wilczeńcu wzdłuż tych oraz innych dróg. 

We wsi Rachcin mieszka 346 osób (dane USC Bobrowniki z 01.01.2013 r.). Na gruntach wsi Rachcin są 64 domy mieszkalne, których adresy wg USC Bobrowniki są następujące: 1A, 2A, 6A, 8A, 11A, 1-20 "Rachcin", 21-26 "Rachcin-Okrągła", 27A, 27-37 "Rachcin-Parcele Łochockie", 39-40 "Rachcin", 42-58 "Rachcinek" ("wolne" pozostają numery 38 i 41). 

Do Sołectwa Rachcin oprócz wsi Rachcin należy również istniejąca nieprzerwanie od 2 poł. XVIII w. wieś Winduga (wg danych USC Bobrowniki z 01.01.2013 r. liczy 40 mieszkańców), której grunty rozszerzono o dawną -założoną w XIX w.- wieś Działy (na obszarze po zabudowaniach dawnej wsi Działy istnieje dziś Zakład Oplast-Recykling). W sierpniu 1920 r. Działy były centralnym punktem przygotowań wojsk rosyjskich (bolszewickich) do przeprawy przez Wisłę (zob. F.Jakubowski, Wojna 1920 roku na Kujawach wschodnich i w ziemi dobrzyńskiej, Włocławek 2003, s. 98, 99).

MIGAWKI Z RACHCINA KLIKNIJ TUTAJ.

Jerzy Pietrkiewicz, profesor Uniwersytetu w Londynie, poeta urodzony w Fabiankach (od 1939 r. przebywał na stałe w Wielkiej Brytanii) sporządził chyba najpiękniejszyv opis wsi Rachcin we fragmencie swojej ballady "O diable z Rachcina co snopki kradł":

"Zwiozły wozy dzień parny. Duszą się sąsieki

we wsi Rachcin. Na niebie ogniste wypieki.

Blask z sykiem gaśnie w stawie. Dookoła

pola na fałdach zmierzchu stygami garbate.

Dziw: Rachcin niecąc gwiazdy staje się wszechświatem".

Opracował Karol Kostrzewski

Historia Wsi Rachcin /Karol Kostrzewski/

Najstarsze znane ślady pobytu człowieka w dzisiejszej miejscowości Rachcin znaleziono przy wschodniej części doliny zwanej miejscowo "parową" (około 100 m na północ od strumyka). Znajdował się tam punkt osadniczy kultury łużyckiej rozpoznany na podstawie fragmentu ceramicznego naczynia (1). Według Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Toruniu (Delegatura we Włocławku) nie ma obecnie możliwości ustalenia miejsca, w którym dokładnie utworzono wieś. Wiemy jedynie, że w Rachcinie i niektórych sąsiednich miejscowościach występowały różne stanowiska archeologiczne z okresu średniowiecznego. Jednym z nich jest punkt osadniczy zawierający pozostałości osadnictwa kultury przeworskiej oraz z okresu rzymskiego i wczesnego średniowiecza (prawdopodobnie XII w.), którego lokalizację twórcy karty dotyczącej tego miejsca określili jako położone "niedaleko sklepu" (2). W porównaniu do sąsiednich wsi stanowisk archelogogicznych w Rachcinie i miejscowościach będących jego częściami jest niewiele. 

W obecnym stanie wiedzy nie ma podstaw do dokładnego określenia położenia wsi w czasach jej utworzenia. Mamy jednak pewność co do udokumentowanych wydarzeń.

Prof. dr hab. Jan Święch (Dziekan Wydziału Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego) w opisie wsi ziemi dobrzyńskiej wśród jej najstarszych miejscowości wskazał należące już w XII w. do rycerza Boguszy włości wymieniając również wieś Rachcin (3). Również ks. Józef Nowacki (dyrektor Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu w latach 1933 - 1964) uznał Rachcin za "dawną włość" Doliwów (4). Jan Święch umieszcza Rachcin wśród osad, które z czasem przeszły w posiadanie biskupstwa włocławskiego jednocześnie wskazując, że tworzone w XII w. na ziemi dobrzyńskiej wsie cechowały się zwartą zabudową usytuowaną "najczęściej wzdłuż krótkiej ulicy bądź owalnego placu" (5). Stara część wsi do dziś tworzy charakterystyczny krąg zabudowy.

Bogusza był rycerzem, który wziął udział w książęcej akcji zasiedlania tego obszaru; na przełomie XII i XIII w. miał oprócz Rachcina jeszcze 29 posiadłości (6). Od 1230 r. książę Konrad wraz z Boguszą rozpoczęli tworzenie klasztoru cysterskiego w Szpetalu mającego być "bazą materialną" dla misyjnej działalności biskupa Chrysitana na obszarach zamieszkanych przez pogańskich Prusów (7). Wkrótce Bogusza przekazał Rachcin wraz z 11 innymi wsiami na wyposażenie cystersom sprowadzonym do Szpetala (8).

Najstarszy zapis informujący o istnieniu wsi Rachcin pochodzi z bulli papieża Innocentego IV z 22 czerwca 1244 r., w której potwierdzono, że "Raccino" jest własnością klasztoru cysterskiego w Szpetalu (9). Jest to obecnie najstarszy znany zapis nazwy naszej wsi stąd uważać można rok 1244 za jej symboliczne urodziny. 

Nikt nie ma wątpliwości, że zapis bulli dotyczy Rachcina. Wskazano następujące argumenty za tym przemawiające: wymienienie miejscowości pośród innych nazw wsi Ziemi Dobrzyńskiej i bliska odległość do Szpetala (10). Utożsamienie Rachcina jako posiadłości cysterskiej jest bezporne także dla Franciszka Sikory (11).

Dokumentem z 1257 r. książę kujawski Kazimierz I (ojciec Władysława Łokietka) potwierdził przynależności wsi "Rachczino" do opactwa cystersów (12). Siemowit, książę dobrzyński, wystawił z datą 1296 r. dokument potwierdzający, że "Rachine" nadal należy do klasztoru cystersów w Szpetalu (13). Zarówno w jednym jak i drugim dokumencie wszystkie posiadłości opactwa (zatem również Rachcin) podlegały zwolnieniu od "stanu dla bobrów", ceł, opłat targowych oraz otrzymały prawo łowieckie, w tym prawo polowania na bobry (14). 

Po śmierci komesa Boguszy w 1258 r. jego krewni rozpoczęli starania o zwrot dawnych dóbr tego możnowładcy. Pewne jest, że udało im się "odzyskać" część Rachcina. Najazdy pruskie (w tym najazd z 1242 r.) uniemożliwiały rozwój klasztoru w Szpetalu i z czasem przestał on istnieć.

W 1321 r. wieś Rachcin zwana "Radczyno" lub "Radczino" była podzielona na część klasztorną i rycerską, tj. "Rachcin klasztorny" i "Rachcin Jakubowy" (15). W tym czasie zaistniał spór między diecezjami w Płocku i Włocławku o parafie: Szpetal (do niej należał wtedy Rachcin), Przypust i Bobrowniki). 3 września 1321 r. sąd polubownyw Rawie Mazowieckiej przyznał sporne tereny diecezji włocławskiej. W wyroku sądu polubownego z 3 września 1321 r. wśród spornych miejscowości wpisano należące do parafii Szpetal miejscowości Rachcin i Rachcin Jakubowy rozstrzygając tym samym ich przynależność do diecezji włocławskiej w ramach parafii szpetalskiej (16).

Pewne jest, że przed 1358 r. cystersi utracili swoją część i nie posiadali już żadnych dóbr w Rachcinie (17).

W obecnym stanie wiedzy nieznane pozostają dokumenty dotyczące wsi Rachcin w wieku XV. Poza tym w trakcie badań archeologicznych nie odnaleziono w tych okolicach żadnych śladów osadnictwa z tamtego czasu. Prawdopodobnie wynika to z położenia na "ognistym pograniczu" skonfliktowanego z Królestwem Polskim Państwa Zakonu Krzyżackiego. 

Wraz z ostateczną likwidacją zagrożenia krzyżackiego ponownie pojawiają się informacje o istnieniu tutejszej wsi. Na początku XVI w. dziesięciny z Rachcina zasilały skarbiec Katedry we Włocławku. Ich bezpośrednimi odbiorcami byli wikariusze i mansjonarze katedry (18). Według lustracji ziemi dobrzyńskiej z 1564 r. (pobór podatków) wieś Rachcin miała 2,5 łanu ziemi i należała do dóbr Macieja Nasięgniewskiego (19).

W obecnych granicach wsi Rachcin w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP) zweryfikowano 3 stanowiska z okresu nowożytnego. Pierwszym jest osada z XVI w. zidentyfikowana na podstawie znalezionych tu 28 fragmentów ceramiki (powierzchnia stanowiska 0,5 ha) (20). Drugie stanowi osada z XVII w. (na powierzchni 1 ara znaleziono 4 fragmenty ceramiki) (21). Do miejsca wokół tych dwu "osad" przylgnęła w wieku XX nazwa "Rachcinek". Dziś Rachcinek jest urzędową częścią wsi Rachcin. Położone już bliżej terenu zabudowanego wsi Rachcin trzecie stanowisko - osada nowożytna z XVII - XVIII w. zostało rozpoznane na podstawie znalezionych w nim 9 fragmentów ceramiki na gruncie o powierzchni 1 ara (22). Być może obserwowane na podstawie stanowisk przenoszenie osad związane było z niepokojami wojen ze Szwecją (XVII - XVIII w.). Z powyższego wynika, że na terenie obecnego Sołectwa Rachcin znajduje się niewiele stanowisk archeologicznych. 

Pod koniec XVIII w. Rachcin należał do dóbr Szpetal. Były one własnością rodziny Rutkowskich herbu Pobóg. W 1798 r. "Rachcin z Rumunkami Binduga i Kotówka" przeszedł na własność Jana Rutkowskiego, który był synem poprzedniego właściciela dóbr - Józefa Leona Rutkowskiego (23). Jan zmarł w 1811 r., a folwar Rachcin będący częścią majątku Szpetal przypadł Józefie Sierakowskiej z Rutkowskich (w 1829 r. wyszła za mąż za gen. Wacława Sierakowskiego), której własnością pozostał do momentu jej śmierci w 1876 roku (23).

Rok 1818 przyniósł Rachcinowi zmianę kościoła parafialnego: wieś została wyłączona z parafii szpetalskiej i włączona do parafii w Chełmicy (25).

W 1825 r. wieś Rachcin liczyła 8 domów (26). 

W drugiej połowie XIX w. w Rachcinie pojawili się uchodźcy polityczni z Wielkopolski. W 1864 r. otrzymali oni na własność działy ziemi w Rachcinie i utworzyli zagrody "na nowych siedliskach". Sprowadził ich do Rachcina gen. Wacław Sierakowski - mąż Józefy, która była właścicielką folwarku Rachcin i reszty dóbr Szpetal w latach 1811 - 1876. Do dziś spośród tych zagród zachował się tylko jeden dom z 1865 r. Znajduje się on po prawej stronie drogi Rachcin - Cyprianka (27).

W drugiej połowie XIX w. wieś i folwark Rachcin w gminie Szpetal i parafii Chełmica liczył 251 morgów ziemi, 166 mieszkańców i 15 domów (28). Pod zaborem rosyjskim istniała we wsi tajna szkółka, o której pisał kronikarz: "wyrobili w sobie mieszkańcy Rachcina czujność i gdy władza rosyjska docierała do wioski hasło trafiało najpierw do potajemnej szkółki (...) i dzieci rozbiegały się w różne strony, kryjąc się po krzakach i parowach, chowając w zanadrzach książki i tabliczki do pisania. Nauczyciel zajmował się jakąś pracą, pomagając gospodarzowi w zajęciach. Nauczycielem tajnej szkółki był Zdański Franciszek staruszek, uczestnik powstania 1863 r. Skazany przez Moskali na wieczną tułaczkę zimę spędzał zwykle w Rachcinie i wkuwał do dziecięcych umysłów abecadło" (29)

W 1910 r. 19 osób zamieszkujących Rachcin odprowadzało składki do parafii ewangelicko - augsburskiej w Lipnie. Byli to: młynarz, robotnik i 16 gospodarzy (30).

Według stanu z 1921 r. we wsi Rachcin było 31 domów, 156 mieszkańców (w tym 77 mężczyzn i 79 kobiet), spośród których 141 podało wyznanie rzymskokatolickie, 15 ewangelickie, 152 zadeklarowało narodowość polską, zaś pozostali - 4 osoby - niemiecką. Rachcin okalały wsie kolonistów niemieckich: Wilczeniec Fabiański, Witoszyn Stary, Witoszyn Nowy, Błotkowo, Działy, Winduga Rachcińska, Witoszyński Łęg. Tylko Rachcin i Okrągła były w tej części Gminy Szpetal "miejscowościami polskimi" (31). Niemcami byli też w większości mieszkańcy sąsiedniej wsi Stary Bógpomóż należącej już do Gminy Bobrowniki.

(1) Karta ewidencji stanowiska archeologicznego (Rachcin, obszar AZP 46-48, nr stanowiska w miejscowości -2, na obszarze-2). 14 paźfdziernika 1981 r. stanowisko zbadali i chronologię określili J. Dąbrowska i P. Sobczyk. 

(2) Karta ewidencji stanowiska archeologicznego (Rachcin, obszar AZP 46048, nr stanowiska w miejscowości - 1 nr stanowiska na obszarze-1). 14 października 1981 r. stanowisko zbadał i określił chronologię P.Sobczyk (lokalizacja; pole przy szosie w Rachcinie/niedaleko sklepu)

(3) J. Święch, Architektura chłopska ziemi dobrzyńskiej od połowy XVIII wieku do lat czterdziestych XX wieku. Instytut Etnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, Toruń 2002, s. 30

(4) J. Nowacki, Opactwo św. Gotarda w Szpetalu pod Wocławkiem Zakonu Cysterskiego (ok. 1228 - 1285 - 1358), Gniezno 1934, s. 119.

(5) J. Święch, Architektura ..., op. cit., s. 30. 

(6) E. Kwiatkowa, Osadnictwo wiejskie ziemi dobrzyńskiej w świetle planów z XVIII i XIX w. i jego przemiany pod wpływem uwłaszczenia i parcelacji, Toruń 1963, s. 23. 

(7) E. Kwiatkowska, Osadnictwo ..., op. cit., s. 24. 

(8) M.S. Szacherska, Opactwo cysterskie w Szpetalu a misja pruska. Polska Akademia Nauk. Instytut Historii, s. 68. 

(9) F. Sikora, Upadek fundacji cysterskiej w Szpetalu i początki odnowionego klasztoru byszewskiego [w:] "Zapiski historyczne", t. XL, 1975, z. 2, s. 208. 

(10) J. Nowacki, Opactwo ..., op. cit.,, s. 92.

(11) F. Sikora, Upadek ..., op. cit, s. 208. 

(12) M.S. Szacherska, Opactwo ... op.cit., s. 95.

(13) Ibidem, s. 113.

(14) Ibidem, s. 114-115. 

(15) J. Nowacki, Opactwo ..., op.cit., s. 91.

(16) Z. Kuźniewska, Sąsiedztwo diecezji włocławskiej i płockiej oraz problemy z tym związane [w:] "Notatki płockie", nr 3/200: 2004, s. 7.

(17) J. Nowacki, Opactwo ..., op.cit., s. 92.

(18) Ibidem, s. 122.

(19) Z. Guldon, Mapy ziemi dobrzyńskiej w drugiej połowie XVI w., Toruń 1967, s. 34.

(20) Karta ewidrencji stanowiska archeologicznego (Rachcin, obszar AZP 46-47, nr w miejscowości - 3, nr na obszarze - 12). Stanowisko zbadał 25 kwietnia 1981r. Arkadiusz Horonziak.

(21) Karta ewidencji stanowiska archeologicznego (Rachcin, obszar AZP 46-47, nr w miejscowości - 4, nr na obszarze - 13). Stanowisko zbadano 25 kwietnia 1981 r.

(22) Karta ewidencji stanowiska archeologicznego (Rachcin, obszar AZP 46-47, nr w miejscowości - 5, nr na obszarze - 14). Stanowisko zbadano 25 kwietnia 1981 r.

(23) E. Celińska, M. Gruszczyńska, Łochocin - Zespół dworski [w:] Materiały do dziejów rezydencji w Polsce. Ziema dobrzyńska, t. II, cz. 4 pod red. S.Kunikowskiego, Włocławek 2007, s. 60.

(24) P. Gałkowski, Genealogia Ziemiaństwa Ziemi Dobrzyńskiej XIX - XX w., 1999, s. 180, 276.

(25) Kronika Parafii Chełmica Duża (rękopis).

(26) H. Gawarecki, Opis topograficzno - historyczny ziemi dobrzyńskiej, Płock 1825.

(27) E. Kraszewska, Rachcin - zabytkowa chałupa nr 9, Biuletyn Przewodnicki ZW PTTK Włocławek, Nr 37: 1986, s. 15 - 16.

(28) Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IX, s. 350. 

(29) Kronika Szkolna. Rękopis z 1938 r. 

(30) K. Kłodawski, Z dziejów parafii ewangelicko - augsburskiego wyznania w Lipnie (od końca XVIII wieku do roku 1914) [w:] "Notatki Płockie", Nr 3/216: 2008, s. 7.

(31) L. Zugaj, Historia administracji w gminie Fabianki, Lublin 2013, s. 26.